Bağımlılık/Madde Bağımlılığı nedir?
Madde bağımlılığı; kişinin kullandığı bir madde veya yaptığı bir davranış (eylem) üzerinde kontrolünü kaybetmesidir. Kişiler hayatta maddelerden (alkol, sigara, kokain vb.) davranışlara (kumar, oyun, teknoloji, sosyal medya vb.) kadar birçok şeye karşı bağımlı olabilir.
Bağımlılık yapan madde ve davranışlar beyinde dopamin adlı maddenin salınımını artırır. Dopamin duygulanım (heyecan, ilgi, beklenti ve merak hissi), istek ve motivasyon, ödül ve öğrenme, hareket kontrolü, dikkat ve karar verme, hormon düzenleme gibi birçok temel işlevsel süreçte yer alan bir nörotransmitterdir. Kullanılan maddenin türüne, kullanım sıklığına ve süresine bağlı olarak bağımlılık gelişimi değişiklik gösterse de bağımlılık oluşma mekanizması aynıdır: Beyin hızlıca salınımı artan dopamin nedeniyle alınan maddeyi veya yapılan davranışı hayati öneme sahip gibi algılar ve devamlı bunu tekrarlama ihtiyacı duyar. Bazı maddeler (örneğin kokain, metamfetamin) tek kullanımda bile bağımlılık yapıcı potansiyele sahiptir.
Bağımlılık yapan maddeler bulantı, kusma, karın ağrıları, kabızlık, ishal, mide ve bağırsak sisteminde kanamalara ve hatta ölümlere bile sebebiyet verebilmektedirler. Ayrıca bu maddeler birçok zihinsel probleme (craving, hallüsinasyon, dürtüsellik vb.) yol açarak kişiyi sağlıklı davranışlardan uzaklaştırmaktadır. Craving kişinin maddeyi amansızca istediği, aradığı, yoksunluğunu hissettiği krizlerdir. Kişide bağımlılık yapan maddeye karşı zaman içinde tolerans da gelişir yani kişi aynı etkiye ulaşmak için giderek daha fazla doz almak zorunda kalır. Bu da aşırı dozdan ölümlere yol açabilir.
Kronik bağımlılık kişinin karar verme süreçlerini yöneten prefrontal korteksi de etkilediğinden zamanla kişi maddeden zarar gördüğünü ve hatta ölebileceğini bilse bile, durmak istese de duramaz. Bu nedenle bağımlılık bir irade sorunu değil, bir nörobiyolojik hastalıktır.
DSM 5 Tanı Ölçütleri Başvuru El Kitabında (2013) yer alan bağımlılık kriterleri:
- Tasarladığından daha uzun süreli kullanım
- Geçmişte başarısız bırakma girişimleri
- Zamanının çoğunu madde bulmak ve kullanmak için ayırma
- Olumsuz etkilerine ve zarar görmesine rağmen kullanmaya devam etme
- Madde kullanımına bağlı olarak işte/okulda, evde ve sosyal hayatta yükümlülüklerini yerine getirememe
- Madde kullanım isteği
- Tolerans (kullanılan madde miktarının yeterli gelmemesi sebebiyle giderek artırılması)
- Yoksunluk
Bağımlılık Yapan Maddeler
Halk Sağlığı Genel Müdürlüğü’nün Bağımlılık ile Mücadele Rehberi’nden yola çıkarak bağımlılık yapan maddeleri sizin için sıraladık:
1. Tütün
2. Alkol
3. Opiyatlar (Opioidler)
Morfin, Eroin, Kodein, Metadon, Meperidin
4. Uyarıcılar (Stimülanlar = Psikostimülanlar)
Amfetamin, Kokain, Ecstasy, Kafein
5. Merkezi Sinir Sistemi’ni baskılayan Maddeler (Sedatif ve Hipnotikler)
Barbitüratlar, Benzodiazepinler (diazem, xanax, ativan, rivotril, rohypnol (flunitrazepam) vb), Meprobomat, Alkol, Akineton (biperiden)
6. Halusinojenler
LSD (Liserjik Asid Dietilamid), Meskalin, Psilocybin, DMT (dimetil triptamin), DET (dietil
triptalmin), DOM (dimet oksimetil amfetamin), MDA (metilen dioksi amfetamin), PCP (Fensiklidin)
7. Uçucu maddeler
Tiner, Benzen, Gazolin veya Bali gibi yapıştırıcılar
8. Esrar ve türevleri
9. Diğer
Boru otu, Maraş otu, Ketamin, GHB, Steroidler, Nitritler, Maradona Dopingi
Ne yapılabilir?
Uyuşturucu madde kullanımı sırasında yaşanan fiziksel ve zihinsel sorunları gidermek için kişinin de içinde bulunduğu geniş kapsamlı bir tedavi ve rehabilitasyon programı gereklidir. Bağımlılık tedavisinde tıbbi müdahalenin ilk aşamasını oluşturan detoksifikasyon (arındırma) tedavisi, kişinin maddeyi almadığında ortaya çıkan yoksunluk belirtilerini gidermeyi hedefler. Detoksifikasyon süreci tedavide tek başına yeterli değildir, devamında terapi ve rehabilitasyon sürecinin başlaması gerekmektedir.
Uyuşturucu ve madde bağımlılarının danışmanlık ve tedaviye ücretsiz ulaşabilmesi için kamusal seçenekler bulunmaktadır.
Destek hattı: ALO 191 (Sağlık Bakanlığı’nın Uyuşturucu İle Mücadele Danışma ve Destek Hattı)
Yeşilay Danışma Merkezi: ALO 115
Arındırma Merkezleri: AMATEM, ÇEMATEM, Bağımlık Danışma Ve Eğitim Merkezi (BADEM), Danışmanlık Ve Tedavi Merkezi (DANTE)
Uyuşturucuya karşı mahallelerde mücadele etmek için harekete geç, örgütlen!
